Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) Nedir Şartları Nelerdir?

Avukat Ramazan Yılmaz
4 gün önce
9 dakikada okunur

Ceza yargılamasının sonunda mahkeme bir mahkûmiyet kararı verdiğinde, bu kararın sanık açısından kalıcı hukuki sonuçlar doğurmaması için Türk ceza muhakemesi hukukunda özel bir kurum öngörülmüştür: hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB). Halk arasında sıklıkla "hagb aldım", "hagb kararı ne demek", "hagb sabıkaya işler mi" gibi sorularla araştırılan bu kurum, özellikle ilk kez suçla muhatap olan kişiler bakımından hayati önem taşır.

Bu yazıda HAGB'nin hukuki dayanağı, şartları, denetim süreci, itiraz/istinaf yolu, adli sicil ve memuriyete etkisi; 2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikler ışığında ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

1. HAGB'nin Hukuki Tanımı ve Amacı

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 231. maddesinde düzenlenmiştir. Kanun koyucu bu kurumla, ilk kez suç işleyen ve topluma yeniden kazandırılma ihtimali yüksek olan sanıklar bakımından, kurulan mahkûmiyet hükmünün belirli bir denetim süresi boyunca "askıda" tutulmasını, bu süre sorunsuz geçirildiği takdirde hükmün hiç açıklanmamış sayılmasını öngörmüştür.

CMK m. 231/5 hükmü bu tanımı açıkça ortaya koymaktadır:

"Sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza, iki yıl veya daha az süreli hapis veya adlî para cezası ise; mahkemece, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç doğurmamasını ifade eder."

Bu tanımdan üç temel unsur çıkar:

Ceza sınırı: İki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası
Hukuki sonuç doğurmama: Müsadere hariç, hüküm sanık için bir sonuç doğurmaz.
Takdiri nitelik: Madde metninde "karar verilebilir" ifadesi kullanıldığından, şartlar oluşsa dahi HAGB mahkemenin takdirindedir; sanığın mutlak bir hakkı değildir.

2. HAGB'nin Uygulanabilmesi İçin Aranan Şartlar

CMK m. 231/6 hükmü, HAGB kararı verilebilmesi için üç kümülatif şart öngörmektedir:

"Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilmesi için; a) Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması, b) Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması, c) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın; aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi, gerekir."

2.1. Sabıkasızlık Şartının Kapsamı

Kanun metni yalnızca kasıtlı suçtan mahkûmiyeti engel saymaktadır. Bu nedenle taksirli bir suçtan (örneğin trafik kazası sonucu taksirle yaralama) önceden mahkûmiyeti bulunan bir kişi, yeni bir dosyada HAGB alabilir. Aynı şekilde, önceki kasıtlı mahkûmiyetin adli para cezası mı hapis cezası mı olduğu önem taşımaz; kanun herhangi bir ayrım yapmadığından her ikisi de engel teşkil eder.

2.2. Yeniden Suç İşlememe Kanaati

Bu şart, mahkemenin sübjektif değerlendirmesine bırakılmıştır. Sanığın duruşmadaki tutumu, pişmanlığı, sosyal ve ailevi durumu, suçun işleniş biçimi gibi unsurlar burada değerlendirmeye alınır. Uygulamada bu kriterin gerekçelendirilmesi zayıf kaldığında, karar istinaf incelemesinde bozma nedeni olabilmektedir.

2.3. Zararın Giderilmesi Şartı

Mağdur veya kamu zararının tazmini şartı, özellikle malvarlığına karşı suçlarda (dolandırıcılık, güveni kötüye kullanma vb.) ve bazı taksirli suçlarda (trafik kazaları) kritik önem taşır. Zarar giderilmeden HAGB kararı verilemez; ancak CMK m. 231/9 hükmü, zararın derhal giderilemediği hâllerde denetim süresi boyunca aylık taksitlerle ödenmesi şartıyla da HAGB verilebileceğini öngörmüştür:

"Altıncı fıkranın (c) bendinde belirtilen koşulu derhal yerine getiremediği takdirde; sanık hakkında mağdura veya kamuya verdiği zararı denetim süresince aylık taksitler hâlinde ödemek suretiyle tamamen gidermesi koşuluyla da hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilir."

3. HAGB Verilemeyecek Hâller

Kanunda öngörülen genel şartlar sağlansa dahi, bazı özel düzenlemeler HAGB uygulamasını sınırlamaktadır:

İnkılap kanunlarına ilişkin suçlar: CMK m. 231/14 hükmü, "Bu maddenin hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümleri, Anayasanın 174 üncü maddesinde koruma altına alınan inkılâp kanunlarında yer alan suçlarla ilgili olarak uygulanmaz." demektedir.
Bazı özel kanunlarda açıkça yasaklanan suç tipleri (örneğin belirli kabahat ve suç düzenlemelerinde kanun koyucu HAGB'yi bertaraf edebilir). Bu tür istisnaların güncel mevzuatta hâlâ yürürlükte olup olmadığı, somut suç tipi özelinde ayrıca kontrol edilmelidir.

4. Denetim Süresi ve Yükümlülükler

CMK m. 231/8 uyarınca HAGB kararı verilmesi hâlinde sanık beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulur (çocuklarda bu süre üç yıldır). Denetim süresi içinde mahkeme, bir yılı aşmamak üzere belirleyeceği süreyle şu yükümlülüklerden birine karar verebilir:

"a) Bir meslek veya sanat sahibi olmaması hâlinde, meslek veya sanat sahibi olmasını sağlamak amacıyla bir eğitim programına devam etmesine, b) Bir meslek veya sanat sahibi olması hâlinde, bir kamu kurumunda veya özel olarak aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının gözetimi altında ücret karşılığında çalıştırılmasına, c) Belli yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere devam etmek hususunda yükümlü kılınmasına ya da takdir edilecek başka yükümlülüğü yerine getirmesine, karar verilebilir."

Ayrıca denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur (CMK m. 231/8, son cümle). Bu, uygulamada sıkça atlanan ama önemli bir tekniktir: zamanaşımı işlemeye devam etmez, durur.

4.1. Denetim Süresinin Başarıyla Tamamlanması

CMK m. 231/10 hükmüne göre, denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmemesi ve yükümlülüklere uygun davranılması hâlinde, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir. Bu, HAGB'nin sanık lehine en önemli sonucudur: yargılama, sanki hiç mahkûmiyet kurulmamış gibi sona erer.

4.2. Denetim Süresi İçinde Yeni Suç İşlenmesi veya Yükümlülüğe Aykırılık

CMK m. 231/11 hükmü şu şekildedir:

"Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranması hâlinde, mahkeme hükmü açıklar. Ancak mahkeme, kendisine yüklenen yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu değerlendirerek; cezanın yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz edilmemesine ya da koşullarının varlığı hâlinde hükümdeki hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir mahkûmiyet hükmü kurabilir."

Bu durumda mahkeme daha önce askıya alınan hükmü açıklar; sanık artık mahkûm sıfatını kazanır ve karar adli sicile işlenir.

5. HAGB Kararına Karşı Kanun Yolu: İtirazdan İstinafa

7499 sayılı Kanun'un 15. maddesiyle yapılan önemli bir değişiklik, HAGB kararına karşı başvurulacak kanun yolunu etkilemiştir. CMK m. 231/12 güncel hâliyle şöyledir:

"272 nci maddenin üçüncü fıkrası hükümleri saklı kalmak üzere, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesi tarafından verilen kararlar hakkında 286 ncı madde hükümleri uygulanır. 272 nci maddenin üçüncü fıkrası hükümleri saklı kalmak üzere, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının ilk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilmesi hâlinde temyiz yoluna gidilebilir. İstinaf ve temyiz yolunda karar ve hüküm, usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden incelenir."

Bu değişiklikten önceki uygulamada HAGB kararlarına karşı yalnızca itiraz yoluna gidilebiliyor ve itiraz mercii yalnızca sınırlı bir inceleme yapabiliyordu. Değişiklik sonrası kural, HAGB kararlarının istinaf yoluyla, usul ve esas yönünden daha kapsamlı bir denetime tabi tutulmasıdır. Bu, sanık ve müdafi açısından önemli bir savunma imkânı genişlemesidir; ancak bu değişikliğin uygulamaya yansıması ve ilgili geçiş hükümleri her somut dosyada ayrıca kontrol edilmelidir.

Ayrıca CMK m. 231/11'de düzenlenen, denetim süresi ihlali sonrası açıklanan veya yeniden kurulan hükme karşı itiraz yolu ayrıca ve sınırlı olarak varlığını korumaktadır.

6. HAGB'nin Adli Sicile ve Arşiv Kaydına Etkisi

Bu, halkın en çok merak ettiği ve en çok yanlış bilinen konudur.

Kural: HAGB kararı, 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu anlamındaki adli sicil kaydına işlenmez. CMK m. 231/13 hükmü açıktır:

"Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar, ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi hâlinde, bu maddede belirtilen amaç için kullanılabilir."

Yani HAGB kararları:

Standart adli sicil (sabıka) belgesinde görünmez,
Adli sicil kaydının silinme/arşive alınma sürecine tabi değildir, çünkü zaten adli sicile işlenmemiştir,
Ayrı, kapalı bir sistemde tutulur ve yalnızca soruşturma/kovuşturma makamlarınca sorgulanabilir.

Ancak dikkat edilmesi gereken nokta: Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması mevzuatı, standart adli sicil sorgusundan farklı ve daha geniş bir bilgi erişimi öngörebilmektedir. Uygulamada özellikle kolluk, istihbarat, özel güvenlik görevliliği gibi güvenlik soruşturmasına tabi pozisyonlara başvurularda, HAGB kayıtlarının ilgili kurum tarafından görülebildiği ve olumsuz değerlendirmeye konu edilebildiği yönünde uygulama örnekleri ve hukuki değerlendirmeler mevcuttur. Bu nedenle "HAGB hiçbir yerde görünmez" şeklindeki genellemeler yanıltıcıdır; doğru ifade şudur: standart adli sicil belgesinde görünmez, ancak güvenlik soruşturmasına tabi bazı başvurularda kurum tarafından erişilebilir ve değerlendirmeye alınabilir.

7. HAGB Memuriyete Engel mi?

Kural olarak HAGB kararı, tek başına ve otomatik olarak memuriyete engel değildir; çünkü HAGB bir mahkûmiyet hükmü sayılmaz ve adli sicil kaydına işlenmez. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 48. maddesindeki memuriyete engel suç ve cezalar, kesinleşmiş bir mahkûmiyeti esas almaktadır; HAGB'de ise hüküm hukuken "açıklanmamış" sayılır.

Bununla birlikte pratikte iki önemli istisna/risk alanı vardır:

Güvenlik soruşturması gerektiren kadrolar (emniyet, MİT, TSK, bazı özel güvenlik ve kritik kamu görevleri): Bu kadrolarda güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması mevzuatı kapsamında HAGB kaydına erişim ve olumsuz değerlendirme ihtimali bulunmaktadır. Bu tür bir olumsuz sonuçla karşılaşan adayların idari yargı yoluna (iptal davası) başvurma hakkı mevcuttur.
Denetim süresinin ihlali: Denetim süresi içinde yeni bir kasıtlı suç işlenir ve hüküm açıklanırsa, artık gerçek bir mahkûmiyet söz konusu olur ve bu, memuriyete engel teşkil edebilir ya da mevcut memuriyetin sona ermesine yol açabilir.

Sonuç olarak: "HAGB memuriyete kesinlikle engel değildir" demek her olayda doğru değildir; doğru yaklaşım, başvurulan kadronun güvenlik soruşturmasına tabi olup olmadığının ve ilgili kurumun özel mevzuatının ayrıca incelenmesidir.

8. HAGB ile Cezanın Ertelenmesi Arasındaki Fark

Bu iki kurum sıklıkla karıştırılmaktadır:

Kriter	HAGB	Cezanın Ertelenmesi (TCK m. 51)
Hükmün açıklanması	Hüküm açıklanmaz, askıya alınır	Hüküm açıklanır, infazı ertelenir
Adli sicil kaydı	İşlenmez (özel sicile kaydedilir)	Mahkûmiyet olarak işlenir
Denetim süresi sonunda	Dava düşer	Ceza infaz edilmiş sayılır (ancak mahkûmiyet kaydı kalır)
Sanık için sonuç	Hiç mahkûm olmamış gibi	Mahkûm, ancak cezasını infaz etmiş gibi

Bu tablo gösteriyor ki HAGB, sanık açısından erteleme kurumuna kıyasla genellikle daha lehe bir sonuç doğurur; çünkü adli sicil kaydı hiç oluşmaz.

9. Uygulamada Sık Karşılaşılan Sorunlar

9.1. İkinci Kez HAGB Alınabilir mi?

Kanun, sabıkasızlık şartını "daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olma" şeklinde düzenlemiştir. Bir kişi hakkında daha önce HAGB kararı verilmiş ve bu karar düşmüşse (yani hüküm hiç açıklanmamışsa), teorik olarak bu kişi "mahkûm" sayılmadığından yeni bir dosyada tekrar HAGB alabilme ihtimali bulunmaktadır. Ancak bu husus, mahkemenin "yeniden suç işlemeyeceği kanaati" şartı üzerinden takdir yetkisiyle sıkı sıkıya bağlıdır ve tek başına bir hak doğurmaz.

9.2. Uzlaşmaya Tabi Suçlarda HAGB

CMK m. 231/5'te açıkça belirtildiği üzere, uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Uzlaşma kapsamına giren bir suçta öncelikle uzlaşma prosedürü işletilmeli, uzlaşma sağlanamazsa yargılamaya devam edilerek HAGB değerlendirmesi yapılmalıdır.

9.3. Mağdurun Zararının Belirlenmesinde Uyuşmazlık

Özellikle trafik kazası, iş kazası gibi taksirli suçlarda mağdur zararının miktarı üzerinde tarafların anlaşamadığı durumlarda, mahkeme HAGB kararını zararın tam olarak giderilmediği gerekçesiyle erteleyebilir veya reddedebilir. Bu noktada bilirkişi raporları ve zarar hesaplamalarının dosyaya doğru şekilde sunulması kritik önem taşır.

10. Pratik Örnek Olay

Örnek: A, alkollü araç kullanırken bir trafik kazasına karışmış ve TCK m. 179/2-3 (trafik güvenliğini tehlikeye sokma) kapsamında yargılanmaktadır. Daha önce hiçbir kasıtlı suçtan mahkûm olmayan A, duruşmada pişmanlığını beyan etmiş, mağdurun aracındaki hasarı tazmin etmiştir.

Hukuki değerlendirme:

Ceza miktarı iki yıl hapis sınırının altında kaldığı sürece HAGB'nin ceza miktarı şartı sağlanır.
Sabıkasızlık şartı (a bendi) mevcuttur.
Zararın giderilmiş olması (c bendi) şartı sağlanmıştır.
Mahkemenin, A'nın tutum ve davranışlarına göre "yeniden suç işlemeyeceği" kanaatine varması (b bendi) takdir alanındadır.

Risk değerlendirmesi: A'nın kabul beyanı, HAGB açısından olumlu bir unsur olabileceği gibi, HAGB verilmemesi hâlinde ceza belirlemesinde de dikkate alınabilir. Bu nedenle savunma stratejisinin, hem HAGB ihtimalini hem de HAGB verilmemesi hâlinde ceza indirimi taleplerini (haksız tahrik, takdiri indirim vb.) birlikte kurgulaması gerekir. Somut dosyada alkol oranı, kazanın ağırlığı ve varsa idari/trafik kayıtları ayrıca değerlendirilmelidir.

HAGB Sık Sorulan Sorular (SSS)

HAGB kararı sabıka kaydında görünür mü? Hayır, kural olarak HAGB kararı adli sicil (sabıka) kaydına işlenmez; CMK m. 231/13 uyarınca ayrı, kapalı bir sisteme kaydedilir.

HAGB kaç yıl sürer? Yetişkinlerde beş yıl, çocuklarda üç yıl denetim süresi öngörülmüştür (CMK m. 231/8).

HAGB memuriyete engel mi? Kural olarak hayır; ancak güvenlik soruşturmasına tabi kadrolarda kurumun özel değerlendirmesi ve denetim süresi içinde yeni suç işlenmesi hâlinde durum değişebilir.

Denetim süresi içinde yeni suç işlersem ne olur? Mahkeme askıya aldığı hükmü açıklar ve gerekli değerlendirmeleri yaparak yeni bir mahkûmiyet hükmü kurabilir (CMK m. 231/11).

HAGB kararına itiraz edilebilir mi? 7499 sayılı Kanun değişikliği sonrası kural, HAGB kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilmesidir (CMK m. 231/12); denetim süresi ihlali sonrası açıklanan hükme karşı ise ayrıca sınırlı bir itiraz yolu öngörülmüştür.

İki kez HAGB alınabilir mi? Kanunda sayısal bir sınır yoktur; ancak mahkemenin "yeniden suç işlemeyeceği kanaati" şartı somut olayda ayrıca değerlendirilir.

HAGB ile erteleme arasındaki fark nedir? HAGB'de hüküm hiç açıklanmaz ve adli sicile işlenmez; ertelemede ise hüküm açıklanır, mahkûmiyet kaydı oluşur, yalnızca cezanın infazı ertelenir.

Sonuç

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, Türk ceza yargılama sisteminde ilk kez suçla karşılaşan kişiler için önemli bir ikinci şans mekanizmasıdır. Ancak şartlarının somut olaya doğru uygulanması, denetim sürecinin doğru yönetilmesi ve özellikle memuriyet/güvenlik soruşturması gibi hassas alanlarda doğabilecek risklerin önceden öngörülmesi, alanında uzman bir ceza avukatının desteğini gerektirir.

Yukarıda yer alan bilgiler genel hukuki bilgilendirme niteliğindedir; somut dosyanızın koşullarına göre farklı sonuçlar doğabilir. HAGB süreciyle ilgili dosyanızın değerlendirilmesi için bir ceza avukatına danışmanız, olası hak kayıplarının önüne geçilmesi bakımından önemlidir.

Kaynakça ve Doğrulama Notu

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 231 (2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun ile değişik) — Resmî Gazete.
5352 sayılı Adli Sicil Kanunu, m. 4-5.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, m. 48.
TCK m. 51 (cezanın ertelenmesi).

Önemli Uyarı: Bu yazı, genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçeriğinde yer alan bilgiler, CMK ve ilgili mevzuat dikkate alınarak genel nitelikte olup, herhangi bir somut olay veya dosyaya ilişkin hukuki tavsiye, görüş veya danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Her dosyanın kendine özgü delil durumu, süreci, sanığın konumu ve özel şartları bulunmaktadır. CMK kapsamında soruşturma veya kovuşturma ile karşı karşıya kalan kişilerin, hak kayıplarına uğramamak ve en etkili savunma stratejisini belirleyebilmek için süreç başlar başlamaz bir ceza avukatından profesyonel hukuki destek almaları büyük önem arz etmektedir. YT Hukuk ve Avukatlık Bürosu, bu yazıda yer alan genel bilgilerin somut olaylarda uygulanmasından veya uygulanmamasından doğabilecek herhangi bir hukuki sonuçtan sorumlu tutulamaz.

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) Nedir Şartları Nelerdir

Ceza Avukatı Benzer Yazılar

İstanbul Ceza Avukatı
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/istanbul-ceza-avukati
İstanbul Anadolu (Kartal) Adliyesi Ağır Ceza Mahkemeleri Telefon ve Dahili Numaraları
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/istanbul-anadolu-kartal-adliyesi-agir-ceza-mahkemeleri-telefon-dahili-numaralari
Dolandırıcılık Suçu (TCK 157) Cezası ve Ceza Avukatı
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/dolandirilicik-sucu-cezasi-tck-157-ceza-avukati
Kasten Öldürme Suçu Cezası ve Ağır Ceza Mahkemesi Süreci
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/kasten-oldurme-sucu-cezasi-agir-ceza-avukat
Vergi İncelemesi Süreci ve Ceza İhbarnamesine İtiraz
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/vergi-incelemesi-sureci-ve-ceza-ihbarnamesine-itiraz-avukati
Uyuşturucu İmal ve Ticareti Suçu (TCK 188) Cezası ve Avukat Önerileri
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/tck-188-uyusturucu-imal-ve-ticareti-sucu-avukati-istanbul
TCK 190 Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde Kullanılmasını Kolaylaştırma Suçu Cezası
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/tck-190-uyusturucu-kullanilmasini-kolaylastirma-cezasi-istanbul-avukat
Kasten Yaralama Suçu ve Cezası TCK Madde 86
https://www.yilmaztatlihukuk.com/post/tck-86-kasten-yaralama-sucu-cezasi

Kurumsal Bilgilendirme ve İç Bağlantılar

Sitemizde yer alan tüm içerikler, ziyaretçilerimizin hukuki bilgiye daha hızlı ve doğru şekilde ulaşabilmesi amacıyla hazırlanmıştır. İlgili hukuki konular hakkında detaylı bilgi almak, güncel yayınlarımızı incelemek veya uzman ekibimizle iletişime geçmek için aşağıdaki sayfaları ziyaret edebilirsiniz:

Bu bağlantılar, site içerisinde ilgili içeriklere daha kolay ulaşmanızı sağlamak ve hukuki bilgilendirme sürecini daha verimli hale getirmek amacıyla sunulmuştur.